Mwanasayansi wa Mimea Pamela Afokpe Apokea Tuzo ya Kijani ya Norman Borlaug ya Mwaka 2026

MWANASAYANSI wa mimea Pamela Afokpe, ambaye pia ni Meneja Utafiti na Maendeleo (R&D) wa kampuni ya East-West Seed (www.EastWestSeed.com) nchini Benin, amepokea Tuzo ya Kijani ya Norman Borlaug ya Mwaka 2026 inayotolewa na Taasisi ya Tuzo ya Chakula Duniani iliyopo Des Moines, Iowa.

Tuzo hiyo, inayofadhiliwa na Taasisi ya Rockefeller, hutolewa kwa wanasayansi vijana walio chini ya umri wa miaka 40 waliopata mafanikio makubwa ya kisayansi yaliyoleta matokeo chanya kwa jamii. 

Afokpe ametunukiwa tuzo hiyo kwa mchango wake mkubwa wa kugeuza mboga za asili za Afrika—ambazo kwa muda mrefu zilipuuzwa na sekta rasmi ya mbegu—kuwa fursa kubwa za kibiashara kwa wakulima wadogo.

Afokpe anapokea heshima hii kwenye jukwaa lilelile ambalo mshauri wake, marehemu Simon N. Groot (mwanzilishi wa East-West Seed), alitunukiwa Tuzo ya Chakula Duniani mwaka 2019. Hatua hii inaendeleza urithi wa kampuni hiyo miaka saba baadaye.

Licha ya mboga za asili kama vile Gboma (Solanum macrocarpon), Mchicha, na Mlenda (Corchorus olitorius) kulisha mamilioni ya watu kwa vizazi vingi, mazao haya yamekabiliwa na ukosefu wa uwekezaji kwa miongo kadhaa.

Akifanya kazi kutoka kituo cha utafiti cha East-West Seed kilichopo katika Taasisi ya Kimataifa ya Kilimo cha Kitropiki (IITA) nchini Benin, Afokpe alipinga mtazamo wa sekta ya kilimo uliodai kuwa mazao ya asili hayana tija ya kibiashara.

Wakati wakosoaji wakiamini kuwa wakulima wadogo huchagua kutumia mbegu za zamani wanazohifadhi wenyewe, Afokpe alithibitisha kuwa wakulima hao walifanya hivyo kwa sababu tu ya ukosefu wa mbegu bora za kibiashara, na si kwa matakwa yao.

Mwaka 2017 Afokpe alitafuta shamba la kukodi kwa kutumia mfumo wa kumwagilia kwa mikono, na kufanikiwa kujenga jukwaa la utafiti la kikanda kuanzia sifuri. Katika mchakato huo, alikusanya zaidi ya aina 2,000 za mazao ya asili kutoka maeneo mbalimbali ya Afrika Magharibi. 

Wakati akiongoza shughuli hizo, alipata ufadhili wa masomo ya Shahada ya Uzamivu (PhD) katika Chuo Kikuu cha Wageningen nchini Uholanzi. Utafiti wake umechapishwa katika majarida ya kisayansi na kutoa mwanga kuhusu anuwai ya kijenetiki na uwezo wa Mlenda kuhimili wadudu waharibifu.

Mbegu ya Sika Gboma ilileta aina ya mboga inayostahimili ugonjwa wa Mnyauko wa Bakteria (Bacterial Wilt), ambao hapo awali ulikuwa ukisababisha hasara ya hadi 100% shambani. Mbegu hii pia iliongeza muda wa mboga kukaa bila kuharibika baada ya kuvunwa.

Kazi ya Afokpe inaenda sambamba na azma ya mpango wa Maono ya Mazao na Udongo Utakaobadilishwa (VACS)—ushirikiano wa kimataifa unaoongozwa na Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani, Shirika la Chakula na Kilimo (FAO), na Umoja wa Afrika. Mpango huu unalenga kukuza "mazao ya fursa" ili kuimarisha lishe na afya ya udongo dhidi ya mabadiliko ya tabianchi.

Kwa kutambua kuwa sayansi ya kilimo ina maana pale tu inapomfikia mlaji na soko, Afokpe alibadilisha mfumo wa jadi wa kurusha mbegu holela na kuweka mfumo bora wa usimamizi wa vitalu, hatua iliyopunguza gharama za pembejeo kwa wakulima kwa 40%.

Ili kuthibitisha ubora wake kibiashara, alifanya maonyesho ya wazi na wanawake wanaouza mboga masokoni. Alionesha jinsi uwezo wa aina ya Sika wa kukaa muda mrefu bila kuharibika unavyoongeza faida ya kila siku kwa kaya zao. Mahitaji yalikuwa makubwa hivi kwamba wafanyabiashara hao walianza kuwekeza na kulipia mavuno mapema wakiwa bado mashambani.

Hadi sasa, aina hii ya Sika imezalisha zaidi ya tani 3,000 za mazao katika miaka yake mitatu ya kwanza, na kuwafikia makumi ya elfu ya wakulima wadogo na wanawake wafanyabiashara katika kanda ya Afrika Magharibi na Kati. Mafanikio haya yalimwezesha Afokpe kushinda Tuzo ya Kimataifa ya Platinum Helix R&D kutoka East-West Seed mwaka 2025.

Afokpe pia ni Mwanachama wa programu ya One Planet Fellow, akitambuliwa kwa uongozi wake katika kukabiliana na changamoto za tabianchi kwenye kilimo. Pamoja na kusawazisha majukumu ya utafiti wa nyanjani, uandishi wa tasnifu ya PhD, uzazi, na changamoto za kijinsia kwenye sekta ya kilimo, amekuwa mtetezi mkubwa wa wanawake katika mnyororo wa thamani wa kilimo.

"Mboga za asili za Afrika zinastahili kuwa katikati ya ramani ya usalama wa chakula duniani," alisema Pamela Afokpe kwenye hotuba yake. 

Jitihada za Afokpe zilichochewa na msingi wa Simon Groot wa kuwapa kipaumbele wakulima wadogo—hasa uamuzi wa East-West Seed wa kuuza mbegu bora katika vifungashio vidogo na vya bei nafuu. Wakati kampuni hiyo ikipanua huduma zake Afrika Magharibi, uongozi wa Afokpe unaashiria dhamira ya kampuni hiyo ya kuongeza utafiti wa mbegu za asili kote barani Afrika.